3.1.-Bokalak

=1.- Euskal sistema bokalikoa =

Euskarak bere-berea duen bokal-sistema da nagusi bietan: bost fonema bokaliko /a e i o u/ eta hiru irekidura maila. Zubererak hala ere gorabehera aipagarria du: (ü) soinua.Irudi geometrikoz baliatu zen Hellwag hizkuntzalari alemana, mingainaren jokoaren arabera, bokalak aho-barrunbean nola ge rtatzen diren irudikatzeko; hortik //Hellwagen triangelua// izena. Beraz, 5 fonema bokaliko eta hiru irekidura-maila ditu euskarak. =2.- Bokal-alternantziak =

Dagoeneko, bokal alternantziak bi arrazoirengatik sortzen direla: Inguramendua fonikoaren eraginez. Euskal bokalen hurbiltasunaren ondorioz. (EB) gordetzen > gordatzen (Z) (Testua 4. lerroa) (EB) negarrez > nigarrez (Z) (Maria Solt eta Kastero 2. ahapaldia 1. lerroa)
 * e/ a alternantzia**
 * e/i alternantzia**

(EB) inguratzen > üngüratzen (Z) (Testua 6. lerroa) (EB) gozoenak > goxuenak ( Z) ( Agur Zuberoa, 2. ahapaldia 3. lerroa ) (EB) nola > nula (Z) (Testua 4. lerroa) (EB) mozten > muzten (Z) (Testua 14. lerroa)  =3.- Bokal-asimilazioak =
 * i/u alternantzia**
 * o / u alternantzia**

Hiru silabadun hitzetan, silaba baten aurreko silabako bokala bereganatzea eta aldatzeari deritzo asimilazioa.

( EB) itxura > ütxüra ( Z (EB) iruditzen > uduritzen (Z) ( Agur Zuberoa, 3. ahapladia, 3. lerroa )  =4.- Bokal-elkarketak =

Bi bokal elkartzen direnean (bereziki e+a, o+a eta u+a bokal elkarketak direnean) bilakaera desberdinak sortzen dira euskalki ezberdinetan eta baita euskalki baten baitan ere. __**e+a > -ie, -ia**__ (EB) anderea > anderia (Z) ( Maria Solt eta Kastero 2. ahapaldia, 3. lerroa)

(EB) doa > due ( Z) ( Maria Solt eta Kastero 2. ahapaldian 1. lerroa)
 * __o+a > -ua, -ue__**

(EB) orduan > ordian ( Z) ( testua 17. lerroa ) (EB) sorlekua > sorlekhia (Z) (Agur Xiberua 1. ahapaldia 1. lerroa) (EB) buruan > bürian (Z) ( Agur Xiberua 1. ahapaldia 3. lerroa) (EB) larrua > larria (Z) (Testua 5. lerroa) (EB) munduan > mündian (Z) (Eperrak baditüzü 13. lerroa)  =5.- Harmonia bokalikoa =
 * __u+a > -ia__**

/i/ eta /u/ bokalen eraginez hurrengo silaban dagoen /a/ bokala, hainbeste ixten da non /e/ bilakatzen den.

Zubereran ez da harmonia bokalikoa nabarmentzen. =6.- Diptongoak =

/i/ eta /u/ bokalek beste hainbat bokalekin silaba berean osatzen duten talde fonikoari deritzo. Beraz, bokal batek itxia izan behar du eta besteak irekia edo erdi irekia; hala ere, biak itxiak izan daitezke. Bi mota daude: Beheranzkoak: jatorrenak eta gehien erabiltzen direnak; hau da; betidanik euskarak izan dituenak au, eu, oi, ai, ei. gainin (Z) (Eperrak baditüzü 2. lerroa) beitzaio (Z) (Eperrak baditüzü 12. lerroa) hoitan (Z) (Eperrak baditüzü 16. lerroa) Goranzkoak: arrotzak dira, euskal sistema bokalikoan ez dira ohikoak. Maileguzko hitzetan agertzen dira batez ere, hizkuntza erromanikoek goranzko diptongoak erabiltzeko joera baitute: ia, ie, io, ua, ue, ui. Maria (Z) (Maria Solt eta Kastero 1. ahapaldia 1. lerroa)

Hiru bide jarraitu izan dira, beraz goranzko diptongoak ekiditeko: 1.-Monoptongazioa: diptongoaren bi bokalak bokal bakar bat bihurtzea. ( Gaztelaniaz ) suelto > solte ( EB) (EB) baina > bena (Z) (Eperrak baditüzü 11. lerroa)

2.-Kontsonante epentetikoa tartekatzea. ( Gaztelaniaz ) violín > bibolina ( EB)

3.-Azentu silaba aldatzea. ( Gaztelaniaz ) cíen > zien ( EB)

 =7.-ü soinua (Agur Zuberoa kanta) =

/ü/ soinua Zuberoan entzuten da batez ere, baina Behe Nafarroako hainbat herritan ere (mugakideak diren horietan) /ü/ hori entzuten da. Askok horrela uste bazuten ere, ez da ez frantsesaren "u" soinuaren parekoa; hauena baino irekiago baita. Diakronikoki aztertuz gero, teoria ezberdinak aipatu izan dira: a) Txillardegiren ustez, /ü/ bokal hau antzinako bokal arkaiko bat izango litzateke, guk hegoaldean galdu duguna eta Zuberoan mantendu dena. Beraz, bere ustez, antzina 6 bokal zituen euskarak. b) Koldo Mitxelenaren teoria oso bestelakoa zen, Txillardegiren iritziarekin ez baitzetorren bat. Errenteriarraren ustez, /ü/ bokala ez zen bokal arkaiko bat, berrikuntza bat baizik. Inguramendu fonikoaren arabera, /u/ > /ü/ bilakatzen baita. Beraz, berriki sortutako soinua da /ü/ bakala. Bere teoria egiaztatzeko, gainera, orain dela 2000 urteko inskripzio latinoetara jo zuen fonetika-ikerlari handiak. Izan ere, Akitaniako antzinako hilerrietan honako hitzak agertu ziren: //sembe//, //cison//, //anderex// eta //iluno,// beste zenbaiten artean. Gaur egun honela azalduko genuke: (EB) ilun(o) > ülhün (Z) Beraz, horrek gaur egungo /ü/ soinua berrikuntza bat dela argitu dezake.

__**/u/ > /ü/ bilakaera:**__
Hitz bukaeran agertzen denean /u/ > /ü/ bilakaera gertatzen da:

 (EB) egun >egün (Z) (Testua 1. lerroa) (EB) buruan> bürün (Z) (Eperrak badituzu 1. ahapaldia, 2. lerroa) (EB) eskapatu > eskapatü (Z) ( Testua. 7. lerroa) (EB) lagun > lagün (Z) (Agur Xiberua 4. ahapaldia 1. lerroa)

-Z, TZ, TS aurrean: (EB) oihuz > oihüz ( Z) ( testua 23. lerroa) (EB) utzi > ützi ( Z) (Agur Xiberua 2. ahapaldia, 7.lerroa) (EB) guztietako > güzietako (Z) (Agur Xiberua 2. ahapaldia 2. lerroa) (EB) kantuz > khantüz (Z) (Agur Xiberua 4. ahapaldia 3. lerroa)

__**Noiz ez den u > ü bilakaera gertatzen:**__ /r/ leunaren aurrean: (EB) haur > haur (Z) (Testua 1. lerroa) (EB) hura > hura (Z) (Testua 10. lerroa) (EB) zurekin > zurekin (Z) ( Eperrak baditüzü 4. ahapaldia 3. lerroa) /ś/ren aurrean:

/rd/, /rt/ inguramenduan: (EB) urtetan > urtetan (Z) (Maria Solt eta Kastero 1. ahapaldia 3. lerroa)